Stress bij leerkrachten. Nieuws of geen nieuws?

ID-100173635

Image courtesy of marin

Stress velt leerkrachten kopte De Standaard op zaterdag 11 januari dit jaar. Leraars massaal thuis door stress kopte Het Nieuwsblad diezelfde dag. De cijfers liegen er niet om. Ruim een derde van de zieke leerkrachten zit thuis met een depressie of burn-out. Maar is dat nieuws? In 1990 publiceerde het magazine Klasse voor Leraren al een interview met psychiater Erik Verhaegen met als titel Opgebrand of uitgeblust”. In 2000 meldde het Nederlandse dagblad Trouw: Een op de acht leraren is opgebrand. Hebben we dan geen pogingen ondernomen om stress bij leerkrachten terug te dringen? Of zijn onze pogingen tot preventie gewoon niet toereikend?

Dat leerkrachten last hebben van stress mag dan zorgelijk zijn, nieuws is het dus niet. Welke verklaringen worden aangedragen voor de relatief hoge niveaus van stress? Factoren die genoemd worden zijn het uitgebreide takenpakket, met name de administratieve werklast, steeds drukker wordende kinderen en de toenemende veeleisendheid van ouders (dit laatste noemde Erik Verhaegen overigens ook al in 1990). Ook kan gedacht worden aan de geringe (financiële) beloning, carrièreperspectieven, de status van het beroep of top-down onderwijshervormingen. Tenslotte kan er sprake zijn van slecht leiderschap of strubbelingen in het lerarenteam, maar dit laatste zal toch niet vaker voorkomen in het onderwijs dan in andere beroepssectoren lijkt mij. Ook de trend dat mensen mondiger en assertiever worden, beperkt zich niet tot het onderwijs. Waarom zijn het dan toch vooral leerkrachten die burn-out raken?

Contactberoep

De niveaus van stress bij leerkrachten zijn vergelijkbaar met de niveaus van stress in verzorgende beroepen of zogenaamde contactberoepen zoals de verpleging (Johnson e.a. 2005). Een verklaring voor de hoge stressniveaus zou dan ook gezocht moeten worden in het intensieve contact met mensen, oftewel in het contact met de leerlingen. Aha, het zijn dus de kinderen met storend gedrag in de klas die het leven van de leerkracht zo zwaar maken. Inderdaad, hoge niveaus van gedragsproblemen in de klas zijn een risico voor burn-out, zo blijkt uit veelvuldig wetenschappelijk onderzoek (maar dat wist u natuurlijk zo ook wel).

Toch is hiermee niet alles gezegd. De verklaring is naar mijn mening te simplistisch. Probleemgedrag van een leerling vindt namelijk niet in een vacuüm plaats, maar in de context van de onderlinge relatie tussen leerkracht en leerling. Met andere woorden: niet elk kind met zelfregulatieproblemen brengt evenveel stress bij leerkrachten teweeg (Greene e.a. 2002). De gedachte is dat probleemgedrag vooral stress veroorzaakt wanneer het gedrag het onderlinge vertrouwen tussen leerkracht en leerling ondermijnt. We moeten gedragsproblemen van kinderen dus duiden in termen van relatieproblemen met kinderen om stress bij leerkrachten te kunnen begrijpen (Spilt & Koomen, in druk). En juist dit wordt in onderzoek (en in de praktijk?) te vaak over het hoofd gezien.

Emotionele arbeid

Emotions

“He knows how to push my button”. Deze uitspraak van een Engelse leerkracht geeft iets aan van de emotionele arbeid die leerkrachten leveren in de dagelijkse omgang met specifieke leerlingen. De leerkracht die dit zei, voelde zich getergd door een leerling en moest een manier vinden om hier adequaat mee om te gaan. En de klas even verlaten om tot jezelf te komen, is er natuurlijk niet bij. Emotionele arbeid heeft betrekking op het onderdrukken van negatieve gevoelens zoals irritatie, boosheid of vermoeidheid en het faken van positieve gevoelens zoals warmte en enthousiasme. Aan emotionele arbeid hangt een prijskaartje: het vormt een risico voor emotioneel uitgeteld raken.

Veroordeeld tot een burn-out?

Kan het anders? Misschien niet. De emotionele betrokkenheid van de leerkracht is juist ook zijn kracht. Want wat komt er terecht van onderwijs wanneer leerkrachten hun hart niet meer openstellen voor hun leerlingen? Het lijken dan ook juist de meest bevlogen leerkrachten te zijn die het meeste risico lopen op een burn-out. Dominique Soenen en Wouter De Broeck schreven in 2011 zelfs dat leerkrachten “veroordeeld” zijn tot een burn-out (al schrijven zij dit toe aan andere oorzaken dan aan emotionele arbeid).

Aan de beginnende leerkracht de keus tussen 3 opties: burn-out, fade-away, of de escape route. Burn out: je bent bevlogen en je geeft jezelf tot je opgebrand bent. Fade away: je zorgt voor een zekere mate van emotionele afstand tussen jezelf en je leerlingen; hoewel niet zo bevredigend, red je het zo tot aan je pensioen. Escape: je staat een paar jaar voor de klas en haakt tijdig af (ca. 25% van de leerkrachten in het secundair en ca.12,5% van de leerkrachten in het primair onderwijs stopt binnen 5 jaar).

Een ‘cursusje’ gedragsmanagement

Is er dan echt niet te ontkomen aan een burn-out? Ik denk het wel. Leerkrachten zijn niet zielig of zwak. Ze hebben een schitterend beroep, maar ze moeten mijns inziens wel tijdig voldoende ondersteuning kunnen krijgen wanneer ze vast dreigen te lopen met een leerling. Let wel, dit moet kunnen ongeacht of de betreffende leerling een etiket (lees: diagnose) heeft. En ook moet de ondersteuning zich niet beperken tot een algemene cursus gedragsmanagement, maar ingaan op de persoonlijke en relationele aspecten van het leraarsberoep en bijbehorende emotionele arbeid.

Verder lezen:

  • Greene, R. W., Beszterczey, S. K., Katzenstein, T., Park, K., & Goring, J. (2002). Are students with ADHD more stressful to teach? Patterns of teacher stress in an elementary school sample. Journal of Emotional and Behavioral Disorders, 10(2), 79-89.
  • Johnson, S., Cooper, C., Cartwright, S., Donald, I., Taylor, P., & Millet, C. (2005). The experience of work-related stress across occupations. Journal of Managerial Psychology, 20, 178-187.
  • Kelchtermans, G. (1999). The teaching career: Between burnout and fading away? Reflections from a narrative and biographical perspective. In: Vandenberghe R., Huberman A. (Eds.), Understanding and preventing teacher burnout. A sourcebook of international research and practice. Cambridge: Cambridge University Press, 176-191.
  • Nias, J. (1996). Thinking about feeling: The emotions in teaching. Cambridge Journal of Education, 26, 293.
  • Pianta, R. C. (1999). Enhancing relationships between children and teachers. Washington, DC: American Psychological Association.

Binnenkort te verschijnen:

  • Spilt, J. L., & Koomen, H. M. Y. (in druk). Gedragsproblemen van kinderen of relatieproblemen met kinderen: een cruciaal verschil?! Mensenkinderen.
  • Spilt, J. L., Koomen, H. M. Y., & Thijs, J. T.  (in druk). Probleemgedrag en leraarstress: Het belang van een relationele benadering. Pedagogische Studiën.

Afbeelding:

FreeDigitalPhotos.net


Advertenties

Een Reactie op “Stress bij leerkrachten. Nieuws of geen nieuws?

  1. Pingback: Emotionele arbeid: Het kost wat | Opgroeien·

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s