Eenzaamheid bij kinderen en jongeren: Moeten we ons zorgen maken?

Op vrijdag 13 februari gaven we  een lezing over eenzaamheid bij kinderen en jongeren voor professionelen in het pedagogisch en psychologisch werkveld. We hebben de interactie met en input uit het werkveld zeer gewaardeerd! Een korte samenvatting van de lezing vind je hieronder. Het eerste deel gaat in op de vraag wat eenzaamheid is en hoe je het kunt herkennen. Het tweede deel gaat in op hoe vaak eenzaamheid voorkomt en of het iets is om ons zorgen over te maken. Het derde en laatste deel gaat in op de vraag wat we aan eenzaamheid bij kinderen en jongeren kunnen doen.

Wat is eenzaamheid?

Eenzaamheid is een gevoel dat ontstaat als er een verschil is tussen de gewenste en ervaren (kwaliteit van) sociale contacten (zie ook hier). Er zijn verschillende soorten eenzaamheid. Als eerste kan iemand zich eenzaam voelen in relatie tot een groep, zoals een groep leeftijdsgenoten. Het gaat hier om het gevoel dat je je onvoldoende  opgenomen voelt in een bepaalde groep of in je sociaal netwerk (een gebrek aan integratie). Ook kan iemand zich eenzaam voelen in relatie tot een specifiek persoon, zoals een ouder, beste vriend(in), of partner. Hier gaat het om het gevoel een diepgaande, intieme relatie met iemand te missen (een gebrek aan intimiteit)1.

Eenzaamheid is dus iets anders dan alleen zijn. Je hoeft je niet altijd eenzaam te voelen wanneer je alleen bent en je kunt je best heel eenzaam voelen terwijl je met andere mensen bent. Eenzaamheid is een gevoel, alleen zijn is een situatie.

Eenzaamheid Loneliness

Hoe herken je eenzaamheid?

Er zijn verschillende levensgebeurtenissen die kunnen leiden tot eenzaamheid: denk bijvoorbeeld aan het overlijden van een naaste, scheiding, ziekte of beperking van jezelf of een naaste of een verhuizing.

Er zijn ook verschillende signalen die kunnen duiden op eenzaamheid. Coalitie Erbij zette een aantal van deze signalen op een rij. Let wel, deze signalen kunnen duiden op eenzaamheid, maar ook op andere problemen.

Je kunt hier denken aan lichamelijke signalen (zoals vermoeidheid), maar ook aan psychische signalen (zoals weinig zelfvertrouwen of gevoelens van verlatenheid, boosheid of verdriet). Ook zijn er sociale signalen (zoals het hebben van weinig sociale contacten) en gedragsmatige signalen (zoals verlegenheid, claimgedrag of overmatig middelengebruik).

Bovengenoemde signalen zijn gemakkelijker te observeren door de omgeving, en zijn signalen die heel vaak spontaan in ons opkomen als we denken aan een periode waarin we ons zelf eenzaam voelden, of als we ons een persoon voor de geest halen van wie we denken dat die zich best eenzaam voelt. Maar er gaan ook heel wat dingen om in het hoofd van eenzaam persoon dat minder gemakkelijk te observeren valt. Eenzame kinderen en jongeren denken vaak anders over sociale situaties. Zo kunnen ze overdreven alert zijn voor sociale dreigingen als een ruzie, mensen die boos kijken of pestgedrag. Ook kunnen ze overgevoelig zijn voor sociale afwijzing (bijvoorbeeld wanneer ze niet worden uitgenodigd).

Eenzame kinderen en jongeren zoeken ook vaak andere verklaringen voor sociale situaties. Wanneer een eenzame jongere bijvoorbeeld niet wordt uitgenodigd voor een verjaardagsfeest zal hij of zij de verklaring hiervoor eerder bij zichzelf zoeken (‘ik ben misschien niet de leukste persoon om mee op te trekken’), terwijl een niet-eenzaam leeftijdsgenootje eerder denkt dat dit toeval was (‘ik werd toevallig niet uitgenodigd’). Andersom geldt ook dat wanneer een eenzame jongere wel wordt uitgenodigd, bijvoorbeeld om mee te gaan naar een concert, hij of zij eerder zal denken dat dit toeval was (‘ik werd toevallig uitgenodigd’), terwijl een niet-eenzaam leeftijdsgenootje de reden hiervoor eerder bij zichzelf zal zoeken (‘ik ben best wel een leuk persoon om mee op te trekken’).

lonely adolescentb

Moeten we ons zorgen maken?

Het korte antwoord is natuurlijk: JA! Maar we zullen hier iets uitgebreider bespreken waarom dat dan zo is.

Is eenzaamheid een klinisch probleem?

Het tijdelijk ervaren van eenzaamheid is normaal. Bijna iedereen heeft zich ooit eenzaam gevoeld. Dat is vooral zo in de vroege adolescentie en op hoge leeftijd. En dat is niet perse slecht! Want zoals honger een signaal is om te gaan eten, kan eenzaamheid een signaal zijn om contact te leggen met andere mensen. Er zijn echter ook kinderen en jongeren die zich voor langere tijd eenzaam voelen, dit wordt ook wel chronische eenzaamheid genoemd. In tegenstelling tot tijdelijke eenzaamheid is chronische eenzaamheid niet gelinkt aan een specifieke gebeurtenis. Uit onderzoek blijkt dat minstens 3% van de kinderen en adolescenten zich chronisch eenzaam voelt2. Dit lijkt misschien niet zoveel, maar het is vergelijkbaar met het aantal jongeren dat gediagnosticeerd is met autisme (3%) of depressie (8%). Chronische eenzaamheid komt dus net zo vaak voor als deze bekendere stoornissen, die vaak wel als ernstig worden beschouwd.

Wat zijn de nadelige gevolgen van (chronische) eenzaamheid?

Eenzaamheid heeft invloed op drie belangrijke gebieden in het leven van kinderen en jongeren, al is het veelal niet duidelijk wat nu oorzaak is en wat gevolg!

Ten eerste beïnvloedt eenzaamheid het schools functioneren. Eenzame kinderen en jongeren gaan minder graag naar school, zijn vaker afwezig en maken hun school minder vaak af. Daarnaast hebben ze lagere algemene schoolse vaardigheden en prestaties (oftewel lagere cijfers!)1.
Ten tweede heeft eenzaamheid invloed op de mentale gezondheid. De belangrijkste en meest voorkomende factoren hier zijn een lage zelfwaardering en depressieve gevoelens. Verder is eenzaamheid ook in verband gebracht met sociale angst, zelfmoordgedachten (en pogingen), eetstoornissen en middelengebruik1.
Ten derde heeft eenzaamheid ook een invloed op de fysieke gezondheid. Eenzaamheid wordt bijvoorbeeld vaak gekoppeld aan hart- en vaatziekten. Dit kan op twee manieren verklaard worden. Enerzijds hebben eenzame mensen vaak een minder gezonde en minder actieve levensstijl, wat gezondheidsproblemen in de hand werkt. Anderzijds roept eenzaamheid een permanente lichamelijke stressreactie op, waardoor je constant in een staat van alertheid bent. Dit zou na verloop van tijd het immuunsysteem kunnen schaden, en zo gezondheidsproblemen in de hand werken1.

En zijn dan ook verschillende onderzoeken die aantonen dat eenzaamheid slecht is voor de gezondheid en zelfs het risico op vroegtijdig overlijden vergroot! Dit risico is zelfs groter voor eenzaamheid dan voor bijvoorbeeld obesitas of roken 3.

loneliness2b

Wat kunnen we er tegen doen?

Op dit moment is er eigenlijk nog weinig bekend over wat we tegen eenzaamheid kunnen doen.  Hieronder zullen we een aantal dingen bespreken die niet lijken te werken, als ook een aantal initiatieven die veelbelovend lijken.

Welke type interventies zijn er?

Algemeen genomen zijn er 4 type interventies:

  1. Het vergroten van sociaal contact, oftewel het uitbreiden van de mogelijkheden om deel te nemen aan sociale interacties. Het onderliggend idee hierbij is dat eenzaamheid voortkomt uit sociale isolatie. Bij dit type interventie kan je denken aan het wegnemen van obstakels die het sociaal contact en het aansluiten bij een groep belemmeren. Voorbeelden hiervan zijn het regelen van vervoer en het opgeven voor wekelijkse activiteiten (sportclub, dansgroep etc.).
  2. Het versterken van de sociale steun. Hierbij is het onderliggende idee dat er wel voldoende contacten zijn maar dat deze contacten niet voldoende voldoening geven. Support groepen met mensen die iets gelijkaardigs meegemaakt hebben (zoals het overlijden van een dierbare) en buddy projecten (zoals lotgenoten contact) zijn specifieke voorbeelden van interventies die de sociale steun (kunnen) vergroten.
  3. Sociale vaardigheden verbeteren. Het onderliggende idee is dat eenzame mensen wel sociaal contact willen leggen, maar dat ze dat misschien niet zo goed kunnen. Eenzame mensen vertonen andere patronen van zelf-onthulling dan hun niet-eenzame leeftijdsgenootjes, waarbij ze te weinig of teveel persoonlijke dingen te snel of te laat in het gesprek aan bod laten komen. Daarnaast nemen ze vaak minder sociale risico’s. Ze zullen bijvoorbeeld niet snel op iemand afstappen en een gesprekje beginnen, uit angst om afgewezen te worden. Tijdens een gesprek zijn eenzame mensen vaak ook meer gefocust op zichzelf. Hierdoor stellen ze weinig vragen aan de ander en wisselen ze minder van beurt gedurende het gesprek. Door sociale vaardigheden te oefenen, bijvoorbeeld met behulp van rollenspellen, zou je dit kunnen verbeteren.
  4. Het veranderen van de sociale cognities, oftewel de manier waarop we over sociale situaties nadenken. Eerder legden we al uit dat eenzame mensen vaker automatische, negatieve of foutieve opvattingen over zichzelf en anderen hebben dan hun niet-eenzame leeftijdsgenoten. Door hen bijvoorbeeld te leren de situatie te herinterpreteren en hen te leren deze negatieve gedachten te veranderen in meer positieve gedachten, zouden deze sociale cognities aangepakt kunnen worden. Cognitieve-gedragstherapie richt zich hier op.
Hoe effectief zijn deze interventies?

Het is nooit makkelijk om te zeggen, deze interventie werkt wel en die interventie werkt niet. Vaak werkt een interventie wel bij de een en niet bij de ander. Iedereen is anders en daarom is het ook belangrijk dat interventies altijd op het individu worden afgestemd. Om die reden worden ook vaak (verschillende) combinaties van de boven genoemde type interventies gebruikt.

Wat we momenteel weten over de effectiviteit van interventies komt met name uit onderzoek bij volwassenen en ouderen. Uit dat onderzoek lijkt naar voren te komen dat het veranderen van sociale cognities/denkfouten het meest effectief is tegen eenzaamheid. Het vergroten van sociale contacten en het verbeteren van sociale vaardigheden lijkt niet effectief. Voor het vergroten van de sociale steun wordt in het algemeen een matig effect gevonden4.

Goossens Vanhalst Maes Spithoven

Blogbericht in samenwerking Prof. Dr. L. Goossens, Dr. J. Vanhalst, M. Maes, Msc., A. Spithoven, Msc.

Referenties

1 Heinrich, L. M., & Gullone, E. (2006). The clinical significance of loneliness: A literature review. Clinical psychology review26(6), 695-718. DOI: 10.1016/j.cpr.2006.04.002

2 Vanhalst, J., Goossens, L., Luyckx, K., Scholte, R. H., & Engels, R. C. (2013). The development of loneliness from mid-to late adolescence: Trajectory classes, personality traits, and psychosocial functioning. Journal of adolescence 36,6,: 1305-1312. DOI :10.1016/j.adolescence.2012.04.002

3 Holt-Lunstad J, Smith TB, Layton JB (2010) Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review. PLoS Med 7,7, e1000316. DOI:10.1371/journal.pmed.1000316

4 Masi, C.M., Chen, H., Hawkley, L.C. & Cacioppo, J.T. (2011). A Meta-Analysis of Interventions to reduce Loneliness, Personality and Social Psychology Review, 15,3, 219-266. DOI: 10.1177/1088868310377394.

Extra informative over eenzaamheid:

Eerdere blog berichten:

Eenzaamheid is van iedereen: https://opgroeienblog.wordpress.com/2014/09/30/eenzaamheid-is-van-iedereen/

Eenzaamheid en depressie bij jongeren: een vicieuze cirkel: https://opgroeienblog.wordpress.com/2014/02/14/eenzaamheid-en-depressie-bij-jongeren-een-vicieuze-cirkel/

Meta-analyse: https://opgroeienblog.wordpress.com/2013/12/11/eenzaamheid-meta-analyse-1/

https://opgroeienblog.wordpress.com/2015/02/06/eenzaamheid-meta-analyse-2/

Advertenties

Een Reactie op “Eenzaamheid bij kinderen en jongeren: Moeten we ons zorgen maken?

  1. Pingback: Eenzaamheid in relatie met ouders | Opgroeien·

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s